Оюутолгойн гэрээний хувь заяа хэрхэх бол гэдэг асуудал Монгол орны хөгжлийн ирээдүйтэй хүйн холбоотой болчихоод байна. Тиймээс ч монгол хүн бүрийн анхаарлын төвд байж, хүлээлт үүсгэсэн. Хэдийгээр “бушуу туулай борвиндоо…” гэдэг ч цаг хугацаа биднийг хүлээхгүй. Энэ талаарх байр суурийг нь сонирхохоор Уул уурхайн үндэсний ассоциацийн ерөнхийлөгч До.Ганболдтой ярилцав.

-Уул уурхайн салбарын өнөө­гийн байдал, хэтийн төлвийн талаар та ямар төсөөлөлтэй байна вэ?

-Монголд хувийн хөрөнгө оруулалттай уул уурхайн сал­барын хөгжлийн шинэ үе эхэлж байна гэж ойлгож бол­но. Ялангуяа энэ салбарт, өнөө­гийн цаг үед Засгийн газ­рын хөрөнгө оруулалт гэж алга. Цаашдаа ч Монгол Улсын Зас­гийн газар уул уурхайн салбарт хөрөнгө оруулж чадахгүй. Өөрийн эх үүсвэр байхгүй. Эх үүсвэр бий болсон ч ийм эрсдэлтэй салбарын хөрөнгө оруулалтыг Засгийн газар даана гэдэг бол угаасаа хоцрогдсон сэтгэлгээ, буруу хандлага юм. Уул уурхайн салбар ашиг­тай байхаасаа ашиггүй нь их байдаг. Сүүлийн 50 жилийн үнийн судалгаанаас харахад зэсийн ханш дунджаар 2600-2900 ам.доллар байна. Тий­мээс бид эндээс их ашиг олж, хувааж иднэ гэхчлэн хий хоосон амлаж,үлгэр зо­хиох хэрэггүй.
-Та иргэн бүрт олгох 1.5 сая төгрөгийг хэлж байна уу?
-Үгүй. Ер нь л энэ сал­бараас олох ашгийг ху­ваахаар өгнө гэж байгаа бүх амлалтын талаар ярьж бай­на. Ашиг сайн байлаа ч гэсэн Мон­гол Улсад болон тухайн хө­рөнгө оруулагч компанид ху­ваагдаж орно. Зохих ёсны, то­хиролцсон хувь хэмжээгээ л хүртэнэ.
-Хувь хэмжээ гэснээс Оюу­толгойн төслөөс Мон­голын талын эзэмших хувь чам­лалттай байна гэдэгтэй та санал нийлэх үү?
-Энэ удаагийн гэрээний нөх­цөл харьцангуй сайн, Мон­голын талд боломжтой гэж үзэхээр байгаа. Манай талд оногдож байгаа хувь  олон ул­сын түвшинд хүлээн зөв­шөө­рөгдсөн хэм хэмжээ. Мон­голын Засгийн газар дэл­хийд эхний аравт багтдаг хоёр том банкны зөвлөгөөг ав­сан. Ямар ч гэрээг сайн, муу гээд яривал олон асуудал гарч ирнэ. Ер нь Оюутолгойн гэрээний төсөл хэрэгжсэнээр ма­най эдийн засагт шууд болон шууд бус хоёр нө­лөө­лөлтэй. Шууд нөлөө нь гэвэл элдэв татварууд, гэ­рээнд тусгаад байгаа Мон­голын талд оногдох хувь хэм­жээний тухай юм. Гэ­тэл гэрээнд тусаагүй эерэг нөлөө цөөнгүй бий. Жишээ нь бид Эрдэнэтийг анх ашиглалтад оруулаад байх­даа олж хараагүй олон зүй­лээ өнөөдөр харж байна. Тэ­гэхээр Оюутолгой хүчин ча­дал, өгөөжийн хувьд үүнээс бараг арав дахин илүү юм. Тухайн үед Эрдэнэтийн нөө­цийг дөрөв, зургаа, най­ман сая тоннын нөөцтэй гэж янз бүрийн хувилбараар тоо­цоолж байсан. Одоо 40 гаруй сая тоннын нөөц баталгаатай бай­на. Энэ нөөц нэмэгдэх ч бо­ломжтой, хайгуул үр­гэл­жилж байгаа.
-Оюутолгойн нөөц ч гэсэн ин­гэж нэмэгдэх боломжтой гэж та хэлэх гээд байна уу?
-Нэмэгдэх боломжтой. Хай­гуул дуусаагүй байна шүү дээ. Би уг ордыг 30 гаруй сая тоннын нөөц анх батлагдан, Хөрөнгийн бирж дээр бүртгэгдээд явж байхад энэ нөөц хоёр да­хин өсөх магадлалтай бай­на гэсэн мэдээлэл авч бай­сан. Нөөц улам өсч, 60 сая тоннд хүрч болзошгүй гэхэд худлаа хэлсэн бо­лох­гүй байх гэж бодож бай­на. Эрдэнэтийн анхны гэрээ хэлэлцээрийг хийж бай­сан үетэй харьцуулахад өнөө­дөр хамгийн сайн зүйл юу вэ гэвэл урьдчилж бүх зүй­лээ төсөвлөх боломжтой бай­на. Жишээ нь Эрдэнэт эх­ний арван жил ямар ч ашиг өгөөгүй. Тэр байтугай төс­вөөс татаас авдаг бай­сан. Гэтэл 30 жилийн дараа Монголыг “тэжээж” эхэл­сэн. Өнөөдөр тийм нөхцөлд Оюу­толгойн гэрээг хийх гэж байсан бол хэн ч хүлээн зөв­шөөрөхгүй. Гэхдээ энэ хоёр гэрээг одоогийн нөх­цөлд харь­цуулах ямар ч боломж­гүй цаг хугацаанд байна.

Уг нь улс төрөөс салгачихвал энэ гэрээг ойлгох тун амархан

-Шууд бус нөлөө гэж юуг хэ­лээд байна вэ?
-Мөнгөөр хэмжих боломж­гүй нөлөөллийн хувьд гэ­хэд уул уурхайн салбарт дэл­хийд хамгийн сайн тех­но­ло­гитой далд уурхайн ол­бор­лолт яаж ажилладгийг ха­рах, өрсөлдөх чадвартай үн­дэсний чадварлаг боловсон хү­чинтэй болох, оюуны асар их потенциаль, туршлага хуримт­луулах болно. Үүнийг мөн­гөөр хэмжих боломжгүй. Уул уурхайн салбарыг зөвхөн мөн­гө талаас нь хараад байж болохгүй. Мөнгөнөөс гад­на эдийн засгийн бусад сал­барыг хөгжүүлэх, оюуны хө­рөнгө оруулалт зэрэг хэм­жиг­дэш­гүй үр ашиг бас байна.
-125 сая ам.долларын зээл монголчуудыг энэ гэ­рээнд ээлтэй хандах аргагүй бол­гоод байгаа юм биш үү?
-Үүнийг заавал зээл гээ­гүй шүү дээ. Авахгүй байж болно. Тэр компанид одоо тийм хэмжээний бэлэн мөнгө байх­гүй. Манай Засгийн газ­рын л тавьсан санал тэр.
-Уг төслөөр Монголын тал 34 хувийг эзэмших болж бай­­гаа нь дэндүү  “шог” ху­ваа­рилалт гэж та бодох­гүй бай­на уу?
-Энэ бол цаадах учир шалт­­гааныг нь ойлгохгүй бай­гаа хүмүүсийн л бодол. Сайн тайлбарлаж ойлгуулах хэрэг­­тэй. Засгийн газрын эзэм­ших хувь хэмжээ их байх тусам л сайн гэж ойл­гоод байна.
-“Бороо гоулд”-ын гэрээ ч бас хашраасан байх, тийм үү?
-Үүнд “Бороо гоулд”-ын буруу байхгүй. Тухайн үеийн хуу­лийн дагуу л гэрээ хий­сэн. Үнэн хэрэгтээ тухайн үед Эр­дэнэт­тэй байгуулсан гэрээг ч одоо эргээд харахад “маш муу” гэрээ юм шүү. Цаг үе, хууль өөр байлаа. Дашрамд хэлэхэд “Бороо гоулд”-ын гэ­рээг маш их шүүмжлээд бай­гаа хүмүүс тэр үед байж л бай­сан шүү дээ. Тэгээд тэр үедээ ярихгүй яасан юм бэ. Тийм л мундаг мэдлэгтэй бай­сан юм бол. Лав л тэд­нийг шоронд байлгаагүй, нүд чихийг нь таглаагүй. Тэр тусмаа тэр гэрээг баталж бай­сан УИХ-ын гишүүн, гарын үсэг зурж байсан сайд нар одоо ч парламентад, төр засгийг удирдаад сууж бай­на. Өнөөдөр гэв гэ­нэт монгол ухаан­тай хүн болж жүжиглэх хэрэг­гүй. Ингэснээрээ нэг бол тэд өөрсдийнхөө тэнэгийг но­толж байна, би тэгэхэд тэнэг байж гэж. Эсвэл гэнэт ал­даагаа ухаарч байна. Ингэж ард түмнийг доромжилж бо­лох­гүй. Бид өнөөдөр Оюу­тол­гойг хангалттай бөгөөд хүрэл­цээтэй нөхцлөөр өөрийн талд ашигтай байлгах гэж хи­чээсэн. Тийм нөхцлийг ч бүр­дүүлж чадсан. Би үүнд эр­гэл­зэхгүй байна.

Хэрэв монгол хүн ийм гэрээ хийгээд ирсэн бол яах вэ, цаазаар авах уу

-Та хөрөнгө оруу­лаг­чид­тай хамтарч ажил­лад­гийн хувьд асуухад тэд хэрэв гэ­рээ­ний нөхцөл таа­лаг­дах­гүй, хэрээс хэтэрсэн шаард­ла­га тавьсан тохиолдолд хө­­рөнгөө татъя, гэрээ бай­­гуулахаа больё гэсэн зүйлийг ярьж байна уу?
-Байлгүй яахав. Мэ­дээ­жийн асуудал. Ямар ч ашиг­гүй гэрээг хэн бай­гуу­­лах юм бэ. Зөвхөн Мон­голын төлөө ажиллана гэж юу байхав, ямар сүм биш. Ашгийн төлөө л явж бай­гаа юм чинь. Бид мө­рөө­дөлдөө хүрч,  ирээдүйд баян болчихоод бусад оронд хө­рөнгө оруулах боллоо гэхэд ашиггүй гэрээ хийх үү. Тийм гэрээ хийчихээд ир­вэл яах вэ? Цаазаар авах уу? Эс­вэл гадаадын хөрөнгө оруу­лалт юм чинь ашиггүй байж болно гэх үү. Яагаад мон­гол хүнд болохоор заавал ашиг­тай бусдад нь ашиггүй байх ёс­той гэж ойлгоод байна вэ. Үүнийг жаахан эрүүл ухаа­наар цэгнэх хэрэгтэй.
-Иргэдээс илүү УИХ-ын ги­шүүд хүртэл буруу гээд бу­цаа­чихаж байгаа юм биш үү?
-Буруу гэдэг нь үнэхээр мэдэх­гүй болохоор тэгж хэ­лээд байна уу, эсвэл мэдсээр байж олон нийтэд таалагдах гэж, улс төрийн тоглоом хий­гээд байна уу гэдэгт бас учир бий. Үүнийг сайн ялгах хэ­рэгтэй. Ялгах мэдлэгтэй хү­мүүс ялгана уу гэхээс, энэ талаар ойлголтгүй хүн дүгнэж чадахгүй. Туйлын шу­­налтай, “алтан за­гас­ны эм­гэн” шиг загнаж боло­х­гүй. Тэгвэл Монголд хэн ч хө­рөнгө оруулахгүй. Малаа ха­риулаад л хоолоо олж идэхээс өөр замгүй. Хям­ралын энэ үед ашиг харах­гүй хэдэн тэрбумыг цацах хө­­рөнгө оруулагч хаана ч байх­гүй. Бид нэг хэсэг гадны зээл тусламж шиг хэрэггүй юм алга гэж байснаа одоо болохоор их сайхан юм оллоо гэж яриад байна. Ингэж өөрс­дийгөө тэнэг байдалд оруул­сан бодлого явуулж хэрхэвч болох­гүй. Монгол Улс олон ул­­сын тавцанд өөрийн нэр хүнд, байр суурийг тодор­хой түв­шинд авч явах шаард­ла­гатай. Тэгэхгүй бол би­дэн­тэй хэн ч харьцахгүй.
-Бид тэдэнд татварын онц­гой хөнгөлөлт үзүү­лээ­гүй гэж үү?
-Гол нь гэнэтийн ашгийн тат­вартай холбоотой юм. Бу­сад нь аль ч оронд ирээдүйн аш­­гийг бодолцож, томоохон хө­­рөнгө оруулагчдад үзүүл­дэг л хөнгөлөлтүүд байгаа. Хам­гийн том маргаан нь гэнэ­тийн ашгийн татварын тухай хууль. Өөрсдөө байж болш­гүй хууль санаачилж бий бол­­госон учраас тэр хуулийг хү­­лээн зөвшөөрөх хөрөнгө оруу­­лагч нэг ч байхгүй. Өм­нө нь манайд экспортын аш­гийн 10 хувийн татвар гэж авах болсноор хөрөнгө оруу­лагч­­дыг үргээж байсан турш­ла­­га бий шүү дээ.

ТЭЗҮ гарсан, түүгээр шалтаглаж шоудахаа болимоор юм

-Техник, эдийн засгийн үн­дэслэлээ /ТЭЗҮ/ гэ­рээний өмнө эсвэл хамт та­нил­цуулаагүй нь гэрээ бу­цааг­да­хад бас нөлөөлсөн, тийм үү?
-ТЭЗҮ нь байгаа. Хойноос нь хүргүүлсэн. Нэг их хулгай хийс­нийг барьчихсан юм шиг инээдтэй шалтаг ярьж шоу хийхээ болимоор юм.
-Эндээс нөөцийн батал­гаа, ашгийн тухай үнэн зөв тө­сөөлөл гарах болохоор нэ­хэг­дэх нь ч аргагүй юм биш үү?
-Нөөцийн талаар яагаад гэ­нэт ихсээд, эсвэл багасаад бай­­на гэж мэргэжлийн бус хүмүүс гайхдаг. Эдийн зас­гийн хувьд өндөр үнэ ханш­тай байх үед ашиглах боломж­гүй, агууламж багатай гэж тоо­цоолж байсан хэсгээ ашиг­ла­хад ашигтай болоод ирдэг. Тэгээд нөөц нь ихэсдэг. Үнэ унахаар ашиггүй хэсэг нэ­мэгд­дэг. Нөгөө талаасаа гео­логийн запас гэж байдаг.  Энэ нь нийт нөөц, түүнээс өнөөдрийн байдлаар эдийн зас­гийн үр ашигтай хэсгийг ял­гаж тооцоолсныг хэлж бай­гаа юм. ТЭЗҮ-ээр үүнийг тоо­­цоолж гаргадаг.
-Тэр гарсан ТЭЗҮ-ээр хэ­зээ бид ашигтаа хүрэхээр бай­на вэ? Энэ баялгаас ир­гэд хүртэх ёстой. Хүртээнэ гэж эрх баригчид амласан бо­лохоор иргэдийн өмнөөс та­наас асууж байна л даа.
-Хамгийн наад зах нь най­ман жилийн дараа ашигтаа хүр­нэ. Улстөрчид иргэдэд таа­лагдахын тулд юу ч ам­лаж, толгойг нь эргүүлж бол­но шүү дээ.
-Одоогоор Оюутолгойн гэ­рээний төслийг хаврын чуул­ганаар дахин хэлэлцэхэд бэлт­­гэх ажлын  хэсэг то­ми­лог­доод байна. Эндээс юу хү­лээж болох вэ?
-УИХ дээр орж ирсэн нөхц­лүүдийг хүлээн зөв­шөөрч байвал хамаагүй. Зөв­шөө­рөхгүй бол гэрээ хийхгүй шүү дээ. Уг нь улс төрөөс сал­гачихвал энэ гэрээг ойл­гоход тун амархан. Улс төрийн нүдээр харвал ямар ч сайн гэрээ байсан, бүр мон­голчууд 100 хувь ашгаа авахаар болсон ч төр засаг га­цаасан хэвээрээ л байх бол­но.
-Ерөнхий сайд Европын ор­нуудаар айлчлахдаа Мон­голд ураны үйлдвэр бай­гуу­лахаар хамтран ажиллах ту­хай хэлэлцээр хийлээ. Энэ нь манай эдийн засагт хэр­хэн нөлөөлөх бол?
-Хуучин Мардайн ордын гүнийн нэвтрэлт дээр шууд ашиг­лалт эхлүүлэх бо­ломж­той. Гэхдээ саяхан хий­сэн нарийвчилсан үнэлгээг үндэс­лэн  уг ордыг ашиглана, бая­жуу­лах үйлдвэр байгуулна гэж үзвэл үнэ нь нэг паунд нь 65 ам.доллараас дээш ханштай нөхцөлд л ашигтай. Одоогоор 40 га­руй ам.долларын ханштай бай­на. Францын “Арева” ком­пани манайд хайгуулын ажил эхлээд байгаа. Хэрэв тэд­ний компани олборлолт хийх ашигтай нөөц олдсон бол хөрөнгө оруулалт хийх байх. Уран бол цөмийн ца­хилгаан эрчим хүч үйлд­вэр­лэх хамгийн хямд тө­сөр, бай­галь экологид хор хо­хи­рол багатай, тийм л тех­но­ло­ги гэж үзсэний үндсэн дээр асуудлыг тавьсан болов уу гэж бодож байна. Ер нь бай­галь дээр 235, 238 гэсэн хоёр төрлийн уран байдаг. 235 гэдгийг нь цөмийн реак­торын түлш болгож ашиглаж бай­гаа юм. 238 төрлийн ураныг бид ашиглаж чадахгүй бай­на. Дэлхийд нөөц нь асар их байгаа. Хэрэв 238-ыг үндсэн зорил­гоор нь цөмийн реак­торын түлш болгох асуудлыг прак­тик дээр шийдчих юм бол  манай ордуудыг ашиг­лах ямар ч боломжгүй. Дээрх хоёр төрлийн ураны харь­цаа таарч байх ёстой.
Нийт ураны нөөцийн 97.3  хувь нь 238 төрлийнх, үлд­сэн 2.7 хувь нь 235 төр­лийнх гэ­сэн харьцаатай бай­на. Гэ­тэл ихэнх буюу 97.3 хувь нь хаягдал болдог. Үүнийг ашиг­лах технологи онолын хувьд ший­дэгд­сэн ч прак­тикт бол шинэ юм. Тиймээс бид байн­га л ма­най ураны төлөө бу­сад орон бу­лаал­дана гэж ойл­­гож болох­гүй.
Ер нь ма­­найх хаана ч байх­гүй баян орон гэж боддог гэ­­нэн сэтгэлгээнээсээ салах хэ­­рэг­тэй. Ямар нөөц, эрэлт, бо­ломж, түүх байна гэхчлэн олон талаас нь судалж байж дуу­гарах учиртай.

Мэдээллийн эх сурвалж "Өглөөний сонин" сэтгүүлч У.Оргилмаа